Ўзбекистон–Грузия муносабатлари: Икки томонлама ривожланишнинг замонавий устувор йўналишлари
Ўзбекистон ва Грузия ўртасидаги шериклик тарихи — ҳеч қандай иттифоқчилик мажбуриятлари ёки тарихий қарамлик ришталари билан боғланмаган икки давлат бир-бирини қандай қилиб ҳақиқий стратегик шерик сифатида тан олиши мумкинлигининг яққол намунасидир.
Ўзбекистоннинг замонавий ташқи сиёсатидаги асосий устувор йўналишлардан бири — Жанубий Кавказ мамлакатлари билан ҳамкорликни кенгайтириш ҳисобланади. Ушбу ёндашув Тошкентнинг минтақавий ўзаро боғлиқликни мустаҳкамлаш билан бир вақтда ташқи иқтисодий алоқаларини диверсификация қилишга қаратилган изчил сиёсатини акс эттиради. Мазкур тузилма доирасида Жанубий Кавказ Ўзбекистоннинг барқарор иқтисодий ўсишига ҳисса қўшиш, мамлакатнинг транспорт-логистика имкониятларини кенгайтириш ва унинг умумий ташқи иқтисодий салоҳиятини юксалтиришга қодир бўлган муҳим шерик сифатида қаралади.
Жанубий Кавказ аҳамиятининг ортиб бориши унинг Марказий Осиё ва Европа ўртасидаги табиий кўприк вазифасини ўташи билан боғлиқ. Глобал логистиканинг ҳозирги трансформацияси ва янги транспорт-иқтисодий йўлакларининг пайдо бўлиши шароитида ушбу рол янада муҳим аҳамият касб этмоқда ва Ўзбекистоннинг ушбу минтақа мамлакатлари билан амалий ҳамкорликка бўлган қизиқишини кучайтирмоқда.
Грузия ўзининг улкан транзит салоҳияти, яхши ривожланган транспорт инфратузилмаси ҳамда савдо, инвестиция ва гуманитар ҳамкорликни кенгайтириш учун қулай шароитлари туфайли ушбу стратегияда алоҳида ўрин тутади.
Ўзбекистон ва Грузия ўртасида дипломатик муносабатлар мустақилликнинг дастлабки йилларида ўрнатилган бўлса-да, узоқ йиллар давомида икки мамлакатдаги бошқа долзарб миллий устувор вазифалар соясида қолиб кетди. Деярли йигирма йил давомида икки томонлама муносабатлар асосан инерция бўйича ривожланди: йиллик товар айланмаси 30 миллион доллардан 50 миллион долларгача бўлган миқдорда ўзгариб турди, олий даражадаги алоқалар камдан-кам ҳолларда содир бўлди, қўшма лойиҳалар сони эса чекланган эди.
Бу борадаги туб бурилиш нуқтаси 2017 йилдан кейин, Ўзбекистон Президент Шавкат Мирзиёев раҳнамолигида очиқлик ва минтақавий ҳамда глобал иқтисодий жараёнларга фаол интеграциялашув сиёсатини бошлаганидан сўнг юз берди. Ушбу кенг қамровли стратегия доирасида Жанубий Кавказ Тошкент ташқи сиёсатининг муҳим устувор йўналишларидан бири сифатида намоён бўлди. Грузия икки томонлама муносабатлари ҳар томонлама қайта баҳолашни ва янгича сиёсий эътиборни талаб қиладиган шериклар қаторидан жой олди.
Ўн беш йиллик танаффусдан кейинги илк олий даражадаги мулоқот 2017 йил сентябрь ойида Нью-Йоркда БМТ Бош Ассамблеяси сессияси доирасида бўлиб ўтди. Унда Ўзбекистон Президенти Грузия Бош вазири Георгий Квирикашвили билан учрашди. Бу учрашув икки мамлакатнинг ўзаро ҳамкорликни жонлантиришга содиқлигидан далолат берувчи кучли сиёсий сигнал бўлди ва ҳукуматнинг турли даражаларида алоқаларни кенгайтиришга пойдевор қўйди.
Кейинги йилларда сиёсий мулоқот изчил равишда фаоллашди. Парламентлараро алоқалар ўрнатилди, ҳукумат раҳбарлари ва ташқи ишлар вазирликлари ўртасида мунтазам мулоқотлар йўлга қўйилди, Ўзбекистон ва Грузия Бош вазирларининг ҳар йилги расмий учрашувлари эса анъанавий амалиётга айланди.
2023 йилда Ўзбекистон Бош вазири Абдулла Арипов Грузияга расмий ташриф билан борди. 2025 йилда эса Грузия Бош вазири Ираклий Кобахидзе Ўзбекистонга жавоб ташрифини амалга оширди. Ушбу ташриф давомида у Ўзбекистон Президенти билан музокаралар ўтказди, шунингдек, Бош вазир ва Олий Мажлис ҳар икки палатаси раҳбарияти билан учрашувлар ўтказди.
Сиёсий мулоқотнинг изчил мустаҳкамланиши Ўзбекистон–Грузия муносабатларининг босқичма-босқич ривожланиши учун мустаҳкам институционал асос яратди. Бу жараёнда Иқтисодий ҳамкорлик бўйича ҳукуматлараро комиссия марказий рол ўйнамоқда. Унинг фаолияти икки томонлама келишувларни амалга ошириш, мавжуд тўсиқларни бартараф этиш ва ҳамкорликнинг янги йўналишларини аниқлашга қаратилган.
Ушбу институционал механизмларнинг самарадорлиги икки томонлама иқтисодий муносабатларнинг, хусусан, савдо соҳасидаги барқарор ижобий кўрсаткичларида ўз аксини топмоқда. Сўнгги тўққиз йил ичида Ўзбекистон ва Грузия ўртасидаги товар айланмаси уч баравар кўпайиб, 2025 йилда 267 миллион доллардан ошди. Таққослаш учун, 2017 йилда икки томонлама савдо ҳажми бор-йўғи 89,1 миллион долларни ташкил этган эди.
Икки томонлама савдонинг энг юқори кўрсаткичи 2024 йилда қайд этилган бўлиб, ўшанда товар айланмаси ўтган йилга нисбатан қарийб 50 фоизга ўсди ва рекорд даражадаги 326 миллион долларга етди.
Шуни ҳам алоҳида таъкидлаш жоизки, бу ўсиш нафақат савдо ҳажмининг ошиши, балки унинг таркибий жиҳатдан диверсификация қилиниши ҳисобига ҳам таъминланди. Илгари икки томонлама савдо нисбатан чекланган товарлар тоифасидан иборат бўлган бўлса, бугунги кунда маҳсулотлар таркиби сезиларли даражада кенгайди.
Ўзбекистон рангли металлар, мис симлар, металл прокати ва электр жиҳозлари каби саноат товарларини, шунингдек, дудланган маҳсулотлар (дуккаклилар), мева ва тамаки каби озиқ-овқат маҳсулотларини, полимерлар каби кимёвий маҳсулотларни экспорт қилмоқда. Грузия, ўз навбатида, Ўзбекистонга озиқ-овқат маҳсулотлари, ичимликлар, фармацевтика маҳсулотлари, қурилиш материаллари ва металл буюмлар экспорт қилади.
Савдо-иқтисодий ҳамкорлик кенгаяётганининг муҳим кўрсаткичи икки мамлакат ишбилармон доираларининг инвестициявий фаоллиги ортиб бораётгани бўлди, бу эса қўшма корхоналар ташкил этилаётганида яққол кўринади. Бугунги кунда Ўзбекистонда Грузия капитали иштирокидаги 100 га яқин корхона фаолият юритаётган бўлса, Грузияда 140 дан ортиқ Ўзбекистон компаниялари фаол иш олиб бормоқда. Бу бизнес доиралар ўртасида ўзаро ишонч даражаси юқори эканидан, шунингдек, уларнинг бир-бирининг бозорларида узоқ муддатли иштирокини таъминлашга бўлган қизиқишидан далолат беради.
Иқтисодий ҳамкорликнинг бундай ижобий динамикаси икки мамлакатда фақат савдога асосланган моделдан чиқиб, янада чуқурроқ саноат ва инвестициявий кооперацияга ўтиш учун зарур шароитлар мавжудлигини кўрсатади. Энг истиқболли йўналишлар қаторига тўқимачилик саноати, қишлоқ хўжалиги ва озиқ-овқат ишлаб чиқариш, фармацевтика, қурилиш ва хизмат кўрсатиш соҳалари киради, уларда икки мамлакат иқтисодиёти бир-бирини тўлдирувчи устуворликларга эга.
Ўзбекистон–Грузия муносабатларининг энг муҳим жиҳатларидан бири Марказий Осиё, Жанубий Кавказ ва Европа ўртасидаги транспорт-логистика алоқаларини кенгайтиришдир. Айнан ушбу соҳада икки мамлакат манфаатлари энг табиий тарзда бир-бирига мос келади.
Ўзбекистон учун Европа бозорларига чиқишда Грузиянинг транспорт инфратузилмасидан фойдаланиш алоҳида аҳамиятга эга. Поти ва Батуми портлари ушбу логистика занжирининг асосий элементлари ҳисобланади. Грузия учун эса, ўз навбатида, Ўзбекистон ва минтақанинг бошқа мамлакатларидан юк оқимининг кўпайиши Осиё давлатлари билан савдо алоқаларини кенгайтириш учун янги имкониятлар яратади.
Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Транспорт ва логистикани ривожлантириш муаммоларини ўрганиш маркази экспертларининг фикрига кўра, икки томонлама юк ташиш соҳасида ҳам ижобий динамика кузатилмоқда. 2025 йил якунларига кўра, Ўзбекистон ва Грузия ўртасидаги умумий юк ташиш ҳажми 146,8 минг тоннага етди. Экспорт ташувлари 27 фоизга ошиб, 53,4 минг тоннани, импорт ташувлари эса 26 фоизга ўсиб, 71,5 минг тоннани ташкил этди.
Бу контекстда Ўрта йўлакни (Middle Corridor) ривожлантириш алоҳида аҳамият касб этмоқда. Бугунги кунда у Евросиёдаги энг истиқболли транспорт артерияларидан бири сифатида қаралиб, йўналишларни диверсификация қилиш ва халқаро савдони ўстириш учун янги имкониятлар очмоқда. Сўнгги беш йилнинг ўзида Ўзбекистоннинг ушбу йўналиш бўйича ташқи савдо юкларини ташиш ҳажми икки баравар кўпайиб, 2025 йил якунига кўра 1,2 миллион тоннага етди.
Шу билан бирга, Ўзбекистон ва Грузия ўртасидаги ушбу соҳадаги ҳамкорлик мавжуд транспорт инфратузилмасидан шунчаки фойдаланиш чегарасидан чиқиб, махсус логистика базасини яратиш босқичига ўтмоқда. Бунга яққол мисол қилиб, Ўзбекистон томонидан Поти эркин саноат зонасида кўп функцияли логистика терминалининг қурилишини кўрсатиш мумкин. Лойиҳа тахминан 30 гектар майдонни қамраб олувчи ва ҳар хил тоифадаги юкларни, жумладан, контейнерли, бошқарувдаги (умумий), сочилувчан ва тез бузиладиган юкларни қабул қилишга мўлжалланган замонавий омборхона мажмуасини яратишни назарда тутади.
Ушбу лойиҳанинг амалга оширилиши Ўзбекистон маҳсулотларини Европа бозорларига етказиб беришни таъминлайдиган муҳим логистика хабини яратади. Шу билан бирга, терминал тескари йўналишдаги юк оқимини ташкил этиш учун ҳам хизмат қилади, бу эса нафақат Ўзбекистон ва Грузия, балки Марказий Осиёнинг бошқа давлатлари билан ҳам савдо ҳажмининг ошишига ҳисса қўшади.
Айнан транспорт-логистика соҳасидаги шериклик яқин йилларда Ўзбекистон–Грузия муносабатларининг асосий ҳаракатлантирувчи кучига айланиш учун энг катта салоҳиятга эга. Ҳозирги босқичда томонлар эътиборни савдо ва инфратузилмани модернизация қилишга қаратган бўлса-да, узоқ муддатли истиқболда мақсад — Марказий Осиё, Жанубий Кавказ ва Европа бозорларини боғлайдиган тўлақонли иқтисодий йўлак яратишдан иборат.
Ушбу кенг қамровли йўналишларни ривожлантириш билан бир қаторда, халқлар ўртасидаги ришталар ҳам мустаҳкамланмоқда. Сўнгги йилларда икки мамлакат фуқароларининг туристик саёҳатларга бўлган ўзаро қизиқиши сезиларли даражада ошди. Тошкентдан Тбилиси ва Батуми шаҳарларига ҳафтасига 13 марта амалга оширилаётган тўғридан-тўғри авиарейслар туфайли Грузияга ташриф буюраётган ўзбекистонлик сайёҳлар сони барқарор равишда ўсиб бормоқда ва 2025 йилда уларнинг сони 21,5 минг кишидан ошди.
Ўз навбатида, Ўзбекистон ҳам мамлакатнинг ноёб маданий меросини, жумладан Самарқанд, Бухоро, Хива ва бошқа қадимий шаҳарларни кашф этишни истовчи грузиялик саёҳатчиларда катта қизиқиш уйғотмоқда. Сўнгги етти йил ичида Грузиядан Ўзбекистонга келаётган сайёҳлар оқими 2,5 баравардан зиёд кўпайди — яъни 2019 йилдаги 3 минг кишидан 2025 йилда 6,8 минг кишига етди.
Шундай қилиб, Ўзбекистон ва Грузия ўртасидаги муносабатлар ҳозирда барқарор ва изчил ривожланиш босқичида турибди. Агар бундан ўн йил олдин икки томонлама ўзаро ҳамкорлик асосан дипломатик алоқалар ва чекланган савдо ришталарига таянган бўлса, бугунги кунда кўриб турганимиздек, сиёсий, иқтисодий, транспорт ва гуманитар соҳаларни қамраб олувчи янги шериклик формати шаклланмоқда.
Ҳамкорликнинг бундай кенгайиши халқаро иқтисодиёт ва глобал логистикадаги катта ўзгаришлар фонинда юз бераётгани алоҳида аҳамиятга эга. Осиё ва Европа ўртасида янги транспорт йўналишлари шаклланаётган бир пайтда, Ўзбекистон ва Грузия объектив равишда ягона боғлиқлик маконининг муҳим элементларига айланмоқда.
Ушбу салоҳиятнинг ўрта муддатли истиқболда рўёбга чиқиши ҳар икки томоннинг сиёсий иродани ҳақиқий иқтисодий манфаатдорлик билан қўллаб-қувватлашга тайёрлигига боғлиқ бўлади. Бундай ёндашув Ўзбекистон ва Грузия ўртасидаги шерикликка янги амалий мазмун бағишлайди ва прагматизм, ўзаро ишонч ҳамда барқарор тараққиётга бўлган умумий интилишга асосланган мустаҳкам ҳамкорлик моделини қуриш имконини беради.
Миразиз Мирумаров
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар институти етакчи илмий ходими
