Ўзбекистон минтақавий ўзаро боғлиқлик драйвери сифатида: Термиз мулоқотининг аҳамияти
Давом этаётган глобал геоиқтисодий ўзгаришлар шароитида Марказий Осиё Евросиё маконидаги ўзаро боғлиқликнинг асосий марказларидан бири сифатида тобора муҳим ўрин эгалламоқда.
Ушбу фонда Ўзбекистон минтақавий мулоқот, транспорт интеграцияси ҳамда Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги иқтисодий ҳамкорликнинг фаол ташаббускори сифатидаги ўз позициясини изчил мустаҳкамлаб келмоқда. Ушбу стратегиянинг энг ёрқин ифодаларидан бири — икки макроминтақа ўртасида барқарор алоқаларни ўрнатишга қаратилган янги халқаро платформа — Термиз мулоқотидир.
Шунга мувофиқ, 2025 йилнинг май ойида бўлиб ўтган Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги ўзаро боғлиқлик бўйича Термиз мулоқотининг биринчи таъсис йиғилишининг асосий ғояси форумнинг шиорида ўз аксини топди: “Тинчлик, дўстлик ва тараққиётнинг умумий маконини барпо этиш”.
Ушбу тадбир Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар институти, Ташқи ишлар вазирлиги ҳамда Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси томонидан ҳамкорликда ташкил этилди. Форум Марказий ва Жанубий Осиё, Европа, Яқин Шарқ ҳамда Осиё-Тинч океани минтақасидан 200 га яқин иштирокчини бирлаштирди.
Анжуман ўтказиладиган жой сифатида Термиз шаҳрининг танланиши чуқур рамзий маънога эга. Ўзбекистоннинг жанубий дарвозаси ҳамда Афғонистон билан чегарадаги йирик транспорт-логистика хаби бўлган бу шаҳар тарихан минтақалар ўртасида кўприк вазифасини ўтаган ва бугунги кунда минтақалараро ҳамкорликнинг янги моделини шакллантириш майдонига айланиб бормоқда.
Транспорт алоқалари — минтақавий интеграциянинг пойдевори
Термиз мулоқоти Ўзбекистоннинг очиқ ва ўзаро боғлиқ Евросиё маконини яратишга қаратилган стратегик қарашларини акс эттиради. Сўнгги йилларда Тошкент транспорт йўлакларини ривожлантириш, энергетика соҳасидаги ҳамкорлик ва гуманитар алмашинувлар орқали Марказий ва Жанубий Осиёни боғлаш ғоясини изчил илгари сурмоқда.
Бу борадаги энг муҳим ташаббуслардан бири “Термиз – Мозори Шариф – Харлачи” Трансафғон темир йўли қурилишидир. Ушбу лойиҳа Марказий Осиё ва Покистон денгиз портлари ўртасида юк ташиш вақтини сезиларли даражада қисқартириши ҳамда минтақа мамлакатларининг Ҳинд окенига тўғридан-тўғри чиқишини таъминлаши кутилмоқда. Ўзбекистон ушбу ташаббусни келажакдаги Евросиё транспорт йўлакининг асоси деб ҳисоблаб, уни ҳаётга татбиқ этиш бўйича Афғонистон ва Покистон билан фаол музокаралар олиб бормоқда.
Ўзаро боғлиқликнинг яна бир амалий намуниси — Термиз шаҳрининг транспорт ва логистика инфратузилмасини модернизация қилишдир. Сурхондарё вилоятидаги халқаро транспорт хаби бугунги кунда Афғонистонга гуманитар ёрдам етказиш ва жанубий йўналишдаги транзит ташувларни қўллаб-қувватлашда ҳал қилувчи рол ўйнамоқда. Мультимодал транспорт маршрутларини ривожлантириш орқали Ўзбекистон минтақадаги асосий транзит давлат сифатидаги мавқеини мустаҳкамламоқда.
Энергетика соҳасидаги ўзаро боғлиқликка ҳам алоҳида эътибор қаратилмоқда. Ўзбекистон Афғонистонга электр энергияси экспорт қилишни давом эттириш билан бирга, минтақавий энергия тармоқларини кенгайтиришга қаратилган лойиҳаларни илгари сурмоқда. Ушбу чора-тадбирлар нафақат иқтисодий интеграцияга, балки қўшни мамлакатларда узоқ муддатли барқарорлик пойдеворини яратишга ҳам хизмат қилади.
Геосиёсий ўзгаришлар ва Марказий Осиёнинг ортиб бораётган аҳамияти
Сўнгги йилларда минтақавий ўзаро боғлиқлик Марказий Осиё учун нафақат иқтисодий, балки стратегик аҳамият касб эта бошлади.
Форс кўрфазидаги ҳарбий ва энергетика инфратузилмаларига берилган зарбалар билан кузатилган можаролар Яқин Шарқ орқали ўтадиган анънавий транспорт-логистика йўналишларининг заифлигини кўрсатди. Бундай шароитда Марказий Осиёнинг муқобил транзит йўлаги ва сиёсий барқарорлик зонаси сифатидаги роли тобора ортиб бормоқда.
Ўзбекистон учун ушбу янги геосиёсий воқеликлар ҳам муаммоларни, ҳам янги имкониятларни тақдим этмоқда. Бир томондан, Эрон атрофидаги беқарорлик халқаро савдо, энергия таъминоти ва минтақавий хавфсизликка хавф туғдиради. Иккинчи томондан, ҳарбий кескинлик таъсир қилган ҳудудларни четлаб ўтиб, Шарқий Осиё, Жанубий Осиё ва Европани боғлайдиган қуруқликдаги коридорларга талаб ортиб бормоқда.
Натижада Тошкент томонидан илгари сурилаётган ўзаро боғлиқлик лойиҳалари тобора шунчаки минтақавий ташаббуслар эмас, балки янги Евросиё логистика архитектурасининг узвий қисми сифатида кўрилмоқда.
Ушбу контекстда Трансафғон коридори алоҳида аҳамият касб этди. Ҳормуз бўғози орқали денгиз транспортининг узилиб қолиши эҳтимоли ва Яқин Шарқ йўналишларидаги хавфларнинг ортиши фонида “Термиз – Мозори Шариф – Кобул – Пешовар” темир йўли Марказий Осиё ва Ҳинд океани портлари ўртасидаги энг қисқа ва хавфсиз қуруқликдаги йўллардан бирига айланиши мумкин. Бу эса лойиҳага нафақат минтақа давлатлари, балки савдо йўлларини диверсификация қилишдан манфаатдор бўлган йирик ташқи кучларнинг ҳам қизиқишини оширди.
Бундан ташқари, Эрон атрофидаги кескинлик озиқ-овқат ва энергия хавфсизлиги масалаларини янада долзарб қилиб қўйди. Бунга жавобан, Ўзбекистон электр энергияси таъминоти, логистика ва Афғонистон билан гуманитар ҳамкорлик масалалари бўйича минтақавий мувофиқлаштириш ишларини кучайтирди. Шундай қилиб, Термиз оддий чегара шаҳридан инқирозларга қарши курашиш бўйича минтақавий инфратузилманинг муҳим марказига айланмоқда.
Термиз мулоқоти ҳамкорликни институционаллаштириш механизми сифатида
Термиз мулоқотининг аҳамияти транспорт ва иқтисодий масалалардан анча кенгрокдир.
Ушбу платформа босқичма-босқич Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги ҳамкорликнинг институционал механизмига айланиб бормоқда. Экспертлар ушбу форумни минтақалараро ҳамкорликнинг янги архитектурасини шакллантириш сари ташланган муҳим қадам деб баҳоламоқдалар.
Яқин Шарқдаги кескинлик кучайиб бораётган бир вақтда, Ўзбекистон бетарафлик, прагматизм ва кўп томонлама ҳамкорлик тамойилларига асосланган минтақавий ривожланишнинг дипломатик моделини илгари суришни давом эттирмоқда.
Глобал сиёсатда қарама-қаршиликлар кучайган даврда Термиз мулоқоти нафақат савдо ва транспорт, балки кенгроқ Евросиё маконининг барқарорлигини сақлаш механизмлари ҳам муҳокама қилинадиган майдон бўлиб хизмат қилади.
Бу Ўзбекистон ташаббусининг халқаро миқёсда тобора кўпроқ қўллаб-қувватланаётганини тушунтиради. Термиз мулоқоти доирасида кўтарилган мавзулар халқаро форумларда тез-тез муҳокама қилинмоқда, бу эса Тошкентнинг Евросиёда воситачи ва интеграторлик ролини кенг эътироф этилаётганидан далолат беради.
Ўзбекистон мулоқот, иқтисодий ҳамкорлик ва инфратузилмавий ўзаро боғлиқликка асосланган минтақавий ривожланишнинг муқобил моделини таклиф этмоқда. Натижада Термиз мулоқоти шунчаки дипломатик ташаббус эмас, балки минтақалараро ҳамкорликнинг шаклланаётган тизимидаги муҳим элементга айланмоқда.
Ўзаро боғлиқлик кун тартибидаги иқлим ва экология масалалари
Шу билан бирга, Ўзбекистон минтақавий муаммоларни ҳал қилишда комплекс ёндашув зарурлигини таъкидлайди. Термиз мулоқотининг иккинчи йиғилишида иқлим барқарорлиги, сув хавфсизлиги ва экологик таҳдидларга биргаликда жавоб қайтариш масалаларига алоҳида эътибор қаратилди.
Ташкилотчилар иқлим билан боғлиқ хавфлар ҳам Марказий, ҳам Жанубий Осиё учун умумий муаммога айланганини ва шунинг учун мувофиқлаштирилган ечимларни талаб қилишини таъкидладилар.
Хусусан, Ўзбекистон минтақа давлатларининг озиқ-овқат ва энергия хавфсизлигига бевосита таъсир кўрсатадиган Амударё ва Сирдарё ҳавзаларидаги трансчегаравий сув ресурсларини оқилона бошқариш бўйича минтақавий ҳамкорликни кенгайтириш тарафдори.
Оролбўйи минтақасидаги экологик инқироз оқибатларини юмшатишга ҳам алоҳида эътибор қаратилмоқда. Ўзбекистон экотизимни тиклашга қаратилган халқаро ташаббусларни, жумладан, Оролбўйи халқаро инновация марказини ташкил этиш ва Орол денгизининг қуриган тубида кенг кўламли ўрмонлаштириш дастурларини амалга оширишни давом эттирмоқда.
Сўнгги йилларда миллионлаб гектар майдонларга саксаул кўчатлари экилди, бу Марказий Осиёдаги иқлим мослашувига оид энг йирик лойиҳалардан бирига айланди.
Бундан ташқари, Тошкент минтақавий барқарорликнинг таркибий қисми сифатида “яшил” энергетика ташаббусларини фаол қўллаб-қувватламоқда. Ўзбекистонда БАА, Саудия Арабистони ва Хитой инвесторлари иштирокида йирик қуёш ва шамол энергетикаси лойиҳалари амалга оширилмоқда. Қайта тикланадиган энергияни ривожлантириш нафақат ички устувор вазифа, балки Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги трансчегаравий энергетика ҳамкорлигининг асоси сифатида ҳам кўрилмоқда.
Бундай комплекс ёндашувнинг яна бир мисоли — қурғоқчилик, чанг бўронлари ва сув тақчиллиги каби иқлиммий фавқулодда вазиятларга жавоб беришнинг минтақавий механизмларини муҳокама қилиш бўлди. Ўзбекистон экологик хавфсизлик кенгроқ ўзаро боғлиқлик архитектурасининг узвий қисмига айланиб бораётганини таъкидлаб, минтақа мамлакатлари ўртасида гидрометеорологик маълумотлар ва илмий тадқиқотлар алмашинувини жадаллаштиришни таклиф қилди.
Хулоса
Бугунги кунда Ўзбекистон минтақавий ўзаро боғлиқликнинг асосий драйверларидан бири сифатидаги ролини изчил мустаҳкамлаб бораётгани тобора яққол намоён бўлмоқда.
Транспорт лойиҳалари, дипломатик платформалар ва иқтисодий ташаббуслар орқали Тошкент Марказий Осиёнинг Евросиё ҳамкорлигининг фаол марказига айланишига ҳисса қўшмоқда.
Ушбу жараёнда Термиз мулоқоти очиқлик, прагматизм ва ўзаро манфаатли ривожланишга асосланган янги минтақавий стратегиянинг рамзи сифатида майдонга чиқди.
Муаллиф: Шуҳрат Тўхтабоев,
Ташқи сиёсат тадқиқотлари маркази бош илмий ходими (Ўзбекистон)
