O‘zbekistonning reabilitatsiya bo‘yicha modeli: “Mehr” insonparvarlik operatsiyalariga etti yil
Yangi O‘zbekistonning zamonaviy tarixida o‘z fuqarolarining huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini — ular dunyoning qaysi nuqtasida bo‘lishidan qat’i nazar — himoya qilish shunchaki konstitutsiyaviy majburiyat emas, balki davlat insonparvarligi va mas’uliyatining oliy ifodasiga aylandi. Ushbu majburiyatning eng murakkab va strategik jihatdan muhim sinovlaridan biri Suriya, Iroq va Afg‘onistondagi mojaro zonalaridan vatandoshlarni repatriatsiya (vatinga qaytarish) qilish bo‘ldi.
O‘zbekiston dunyoda birinchilardan bo‘lib “yotlashish” siyosatidan “qaytish va shafqat” siyosatiga o‘tdi hamda bu jarayonda o‘ziga xos reabilitatsiya modelini ishlab chiqdi.
Bunday birinchi insonparvarlik operatsiyasi roppa-rosa etti yil muqaddam — 2019-yil 30-mayda Prezident Shavkat Mirziyoyevning shaxsiy topshirig‘iga binoan amalga oshirilgan edi. Ushbu missiya davomida urush harakatlari ketayotgan Suriyadan 156 nafar O‘zbekiston fuqarosi — asosan ayollar va bolalar vataniga qaytarildi. Bu burilish nuqtasi bo‘ldi: davlat ilk bor adashgan fuqarolarini bag‘riga olishga tayyorligini ochiq e’lon qildi.
Ushbu operatsiya “Mehr” umumiy nomi ostida o‘tkazilgan bir qator missiyalarning boshlanishi bo‘ldi. Prezident Mirziyoyev tashabbusining asosiy falsafasi shundan iboratki, noto‘g‘ri tanlovlar tufayli nizo zonalariga tushib qolgan O‘zbekiston fuqarolari davlat himoyasida bo‘lish va yangi hayot boshlash huquqini saqlab qoladilar.
Har bir missiya o‘zining logistikasi, xavf darajasi va qaytarilganlarning sharoitlariga ko‘ra o‘ziga xos edi. 2019-yil oktyabr oyida o‘tkazilgan ikkinchi operatsiya — “Mehr-2” Bag‘doddan (Iroq) 64 nafar bolaning evakuatsiya qilinishi bilan ajralib turdi. Bu bolalarning onalari chet elda qamoqda qolgan edi va O‘zbekiston ularni to‘liq vasiylikka oldi.
2020-yil dekabr oyida, global pandemiya cheklovlariga qaramay, “Mehr-3” operatsiyasi doirasida Suriyadagi “Al-Xol” va “Roj” lagerlaridan og‘ir sanitariya sharoitida yashayotgan 98 nafar ayol va bola qutqarildi. Bolalarning ko‘pchiligi oskol jarohatlari olgan va surunkali kasalliklardan aziyat chekayotgan edi. Operatsiya AQSh va xalqaro tashkilotlarning texnik ko‘magida o‘tkazildi.
2021-yil fevral oyida amalga oshirilgan “Mehr-4” operatsiyasi Afg‘onistonga qaratilib, ushbu mamlakatdagi uzoq davom etgan urush olovida qolgan 24 nafar fuqaroning qaytarilishini ta’minladi.
Yakuniy bosqich — “Mehr-5” operatsiyasi 2021-yil aprel oyida yakunlanib, Suriyadan 92 kishini — 24 ayol va 68 bolani (shu jumladan 7 nafar chin etimni) vatanga olib keldi. Ushbu operatsiya davomida hujjatlarni tezkor rasmiylashtirish protokoli ham takomillashtirildi: bolalarga tug‘ilganlik haqidagi guvohnomalar bevosita aeroportning o‘zida topshirilib, ularning kelishi bilanoq huquqiy maqomga ega bo‘lishi ta’minlandi.
Umuman olganda, “Mehr” operatsiyalari natijasida 530 dan ortiq kishi vataniga qaytarildi, ularning qariyb 75 foizini bolalar tashkil etadi. Bu jarayonda asosiy tamoyil qat’iy bo‘ldi: bolalar ota-onalarining tanlovi uchun javobgar bo‘la olmaydilar.
Reabilitatsiyaning beshta ustuni
Repatriatsiya shunchaki logistika tadbiri emas — bu kechagi jamiyatdan uzilgan insonlarni jamiyatning to‘laqonli a’zolariga aylantirishning murakkab jarayonidir. O‘zbekiston modeli beshta ustunga tayanadi:
-
Huquqiy tiklanish. Vataniga qaytarilganlarning 100 foizi rasmiy hujjatlar bilan ta’minlandi. Mojaro zonalarida tug‘ilgan har bir bolaga O‘zbekiston Respublikasining tug‘ilganlik haqidagi guvohnomasi berildi, bu ularga tibbiy xizmat va ta’lim olish imkonini yaratdi.
-
Iqtisodiy imkoniyatlarni kengaytirish. Davlat hech kimni qiyinchilikda yolg‘iz qoldirmadi. Imtiyozli kredit tizimlari va kasb-hunarga o‘qitish dasturlari orqali ayollar o‘z mahallalarida ish topdilar va kichik biznesni yo‘lga qo‘yib, iqtisodiy mustaqillikka erishdilar. Shuningdek, repatriantlarga yo‘qotilgan uy-joy huquqlarini tiklashda yordam ko‘rsatildi yoki imtiyozli ijara uylari ajratildi.
-
Inklyuziv ta’lim. Qaytarilgan bolalar alohida muassasalarda emas, balki umumta’lim maktablarida tahsil olmoqdalar, o‘z tengdoshlari bilan birga fan olimpiadalari va sport musobaqalarida qatnashmoqdalar. Bugungi kunga kelib, 10 ga yaqin repatriant (shu jumladan ayollar) oliy ta’lim muassasalarida tahsil olmoqda, 9 nafar bola esa respublika va viloyat fan olimpiadalarida g‘olib va sovrindor bo‘ldi.
-
Ma’naviy yo‘l-yo‘riq. Din ishlari bo‘yicha qo‘mita vakillari, O‘zbekiston musulmonlari idorasining taniqli ulamolari va imom-xatiblari bilan birgalikda profilaktik suhbatlar o‘tkazib, ekstremistik g‘oyalarga qarshi raddiya sifatida an’anaviy Hanafiylik mazhabi asoslarini tushuntirmoqdalar. Qaytib kelganlarning 90 foizdan ortig‘i muvaffaqiyatli moslashib, dunyoviy hayot kechirmoqda.
-
Mahalla orqali jamoatchilik ishtiroki. Mahalladagi qo‘ni-qo‘shnilar va faollar oilalarning qayta integratsiyalashuvida, tamg‘alash (stigmatizatsiya)ning oldini olishda hamda samimiy qo‘llab-quvvatlash muhitini yaratishda muhim rol o‘ynaydi. Har bir oilaga kundalik muammolarni hal qilishda ko‘maklashadigan va oila farovonligini kuzatib boradigan tajribali mahalla murabbiylari biriktirilgan.
Xalqaro e’tirof va mintaqaviy hamkorlik
O‘zbekistonning repatriatsiya dasturi natijalari xalqaro hamjamiyat tomonidan dunyodagi eng muvaffaqiyatli gumanitar modellardan biri sifatida e’tirof etilgan. Birlashgan Millatlar Tashkiloti “O‘zbekiston modeli”ni boshqa hukumatlar uchun “yo‘l xaritasi” sifatida rasman tavsiya qildi. BMT Bosh kotibining sobiq o‘rinbosari Vladimir Voronkov ushbu modelni davlat adolat va shafqatni qanday qilib samarali uyg‘unlashtirishi mumkinligiga misol qilib bir necha bor ta’kidlagan.
Reabilitatsiya va reintegratsiya tashabbuslari mintaqaviy darajada ham ilgari surildi. 2022-yil 3-4-mart kunlari Toshkent shahrida bo‘lib o‘tgan “BMT Global aksilterror strategiyasini amalga oshirish bo‘yicha Qo‘shma harakatlar rejasi doirasida Markaziy Osiyo mamlakatlarining mintaqaviy hamkorligi” mavzusidagi yuqori darajali xalqaro konferensiyada Prezident Mirziyoyev BMT Aksilterror boshqarmasi shafeligida Markaziy Osiyo davlatlarining etakchi mutaxassislaridan iborat Mintaqaviy ekspertlar kengashini tuzishni taklif qildi.
Ushbu Kengash 2024-yil may oyida ish boshladi va nizo zonalaridan qaytgan shaxslarni reabilitatsiya va reintegratsiya qilish bo‘yicha kompleks dasturlarni birgalikda amalga oshirishni keng qo‘llab-quvvatladi. Uning tarkibiga Markaziy Osiyodan 40 dan ortiq yuqori malakali ekspertlar, jumladan, huquqni muhofaza qilish va sud organlari vakillari, psixologlar, ilohiyotshunoslar, tibbiyot xodimlari va ijtimoiy xodimlar kirdi.
Loyiha Yevropada xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti (YeXHT), Hamjamiyatlar bilan aloqalar va barqarorlik global jamg‘armasi (GCERF) hamda Xalqaro adliya va qonun ustuvorligi instituti (IIJ) kabi nufuzli xalqaro tuzilmalar ishtiroki tufayli yanada nufuz qozondi.
Kengash faoliyati BMTning muhim maydonlarida: 2024-yil 11-noyabr va 10-dekabr kunlari mos ravishda Jeneva va Nyu-Yorkda hamda 2025-yil 21-mayda Venada taqdim etildi.
Tinchlik va kelajak garovi
O‘zbekiston xalqaro hamjamiyatga repatriatsiya xavfsizlikka tahdid emas, balki xavfsizlikni mustahkamlash vositasi ekanligini ko‘rsatdi. Bugungi kunda xalqaro tashkilotlar O‘zbekistonga muammoni hal qilish uchun emas, balki uning muvaffaqiyatini dunyoning boshqa mintaqalariga yoyish (skaling qilish) uchun sarmoya kiritmoqdalar.
O‘zbekistonda repatriantlar bilan ishlash jarayoni favqulodda qutqaruv bosqichidan tizimli integratsiya bosqichiga o‘tdi. Mamlakatda davlat ko‘magi va jamoatchilik nazoratini birlashtirgan, yaxshi ishlaydigan mexanizm mavjud. Davlat repatriantlarning o‘tmishini huquqiy jihatdan to‘liq “o‘chirib tashlash”ni ta’minlaydi, toki bu ularning kelajagiga to‘sqinlik qilmasin. Agar dastlabki bosqichda asosiy e’tibor jismoniy salomatlikka qaratilgan bo‘lsa, endilikda urg‘u ruhiy xotirjamlik va fuqarolik o‘zligini anglashga ko‘chdi. 2026-yilda O‘zbekistondagi repatriant — bu soliq to‘lovchi, mahalla hayotining faol ishtirokchisi va farzandlari mamlakat ichida o‘z kelajagini qurayotgan ota-onadir.
O‘z fuqarolari uchun chegaralarini yopishni afzal ko‘rganlardan farqli o‘laroq, O‘zbekiston rahbariyati mas’uliyat yo‘lini tanladi. Mamlakat tajribasi shuni tasdiqlaydiki, davlat qo‘lini uzatganda jamiyat yanada jipslashadi, xavfsizlik esa sarsmas bo‘ladi.
O‘zbekistonning bu sohadagi shiori aniq: “Bolalar terrorchi bo‘la olmaydi” — va har bir O‘zbekiston fuqarosi har doim o‘z Vatanining himoyasida bo‘ladi.
Timur Ahmedov,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar instituti bo‘lim boshlig‘i
