O‘zbekiston va Chexiya o‘rtasidagi tizimli hamkorlik zamonaviy rivojlanish bosqichida
O‘zbekiston va Chexiya o‘zaro munosabatlarining yangi bosqichini boshdan kechirmoqda, bunda o‘ttiz yildan ortiq vaqt davomida shakllangan mustahkam poydevorga tayanilmoqda. Shu davr mobaynida o‘zbek-chex aloqalari protokol darajasidagi aloqalardan siyosiy muloqot, savdo, investitsiyalar va madaniy-gumanitar almashinuvni qamrab olgan tizimli hamkorlikka evolyutsiya qildi. Bugungi kunda Toshkentning Yevropa mamlakatlari bilan aloqalari mustahkamlanib borar ekan, Chexiya Respublikasi Markaziy Yevropadagi hamkorlar orasida muhim o‘rin egallaydi.
Amaldagi munosabatlar asoslari mustaqillikning ilk yillaridayoq shakllanganini ta’kidlash joiz. Ikki davlat o‘rtasida diplomatik munosabatlar 1993-yil 1-yanvarda o‘rnatilgan. Oradan ko‘p o‘tmay, Chexiya Respublikasi Toshkentda o‘z savdo vakolatxonasini ochdi va u 1994-yil noyabr oyida elchixonaga aylantirildi. Keyingi o‘n yilliklar davomida tomonlar izchil ravishda shartnoma-huquqiy bazani yaratib, parlamentlararo aloqalarni yo‘lga qo‘yib va idoralararo muloqot mexanizmlarini rivojlantirib, to‘liq hamkorlik uchun asos yaratdilar.
Sifat jihatidan burilish 2023-yilda yuz berdi. Bosh vazirlar darajasidagi o‘zaro tashriflar — aprel oyida Chexiya Bosh vaziri P. Fiala Toshkentga, oktyabr oyida esa O‘zbekiston Bosh vaziri A. Aripov Pragaga tashrif buyurishi — munosabatlarga yangi mazmun va sur’at berdi. Muzokaralar yakunida “Kengaytirilgan hamkorlik to‘g‘risida” davlatlararo qo‘shma deklaratsiya qabul qilinib, kelgusi yillarga mo‘ljallangan hamkorlik yo‘nalishlari belgilandi.
Shundan buyon aloqalar intensivligi pasaymayapti. 2024-yil oktyabr oyida Chexiya tashqi ishlar vaziri Y. Lipavskiy Toshkentga tashrif buyurdi, 2025-yil sentyabr oyida esa O‘zbekiston Prezidenti Sh. Mirziyoyev va Chexiya Prezidenti P. Pavel BMT Bosh Assambleyasining 80-sessiyasi doirasida uchrashdilar. Tomonlar investitsiyalar, transport, innovatsiyalar va qishloq xo‘jaligi sohalarida hamkorlikni kengaytirishga e’tibor qaratdilar, bu esa davlatlararo muloqotning amaliy yo‘naltirilganligini yaqqol ko‘rsatadi.
Muhim institutsional qadam sifatida 2025-yil fevral oyida Oliy Majlisning har ikki palatasida o‘zbek-chex parlamentlararo guruhlari tashkil etildi. Bunday tuzilmalar parlamentlar darajasida uzluksiz muloqotni ta’minlaydi, qonunchilik hamkorligini mustahkamlash va shartnoma-huquqiy bazani kengaytirish uchun sharoit yaratadi.
Siyosiy faollik savdo-iqtisodiy hamkorlik rivoji uchun qulay zamin yaratdi, bu esa ijobiy dinamikani namoyon etmoqda. 2025-yil yakunlariga ko‘ra ikki tomonlama tovar ayirboshlash hajmi 189,7 million dollarni tashkil etdi va 2024-yilga nisbatan pasayganiga qaramay, ushbu ko‘rsatkich 2018-yil darajasidan uch barobar yuqori bo‘lib, umumiy uzoq muddatli o‘sish tendensiyasini aks ettiradi. Ijobiy dinamikani qo‘llab-quvvatlashning tizimli vositasi sifatida iqtisodiy, sanoat va ilmiy-texnik hamkorlik bo‘yicha hukumatlararo komissiya xizmat qilmoqda, uning o‘ninchi yig‘ilishi 2025-yil mart oyida Pragada bo‘lib o‘tdi. Aynan shu mexanizm orqali tomonlar izchil ravishda biznes ishtirokini kengaytirmoqda.
Natijada bugungi kunda O‘zbekistonda chex kapitali ishtirokidagi 40 dan ortiq kompaniya faoliyat yuritmoqda va bu ko‘rsatkich o‘sishda davom etmoqda. Chex biznesining yuqori qiziqishiga yorqin misol sifatida Škoda Group kompaniyasining O‘zbekistonda temiryo‘l harakat tarkibini mahalliy yig‘ish va xizmat ko‘rsatish bo‘yicha qo‘shma korxona tashkil etish, shuningdek mutaxassislar tayyorlash uchun Škoda Academy faoliyatini yo‘lga qo‘yish niyati keltiriladi.
Sanoat va savdodan tashqari, chex biznesi sog‘liqni saqlash sohasiga ham faol kirib bormoqda. Chexiya farmatsevtika kompaniyalari bilan aloqalar barqaror tus olmoqda. Bugungi kunda O‘zbekiston bozorida chex dori vositalari va zamonaviy tibbiy uskunalar keng taqdim etilgan.
Chex biznesining qiziqishi ko‘p jihatdan davlat darajasidagi tizimli qo‘llab-quvvatlash bilan mustahkamlanmoqda — Chexiya O‘zbekistonning JSTga a’zo bo‘lishini faol qo‘llab-quvvatlamoqda, bu esa joriy yilda kutilmoqda. Ushbu tashkilotga a’zolik xorijiy investorlar uchun yangi imkoniyatlar ochadi va tovar ayirboshlashni kengaytirish uchun qo‘shimcha sharoitlar yaratadi.
Hamkorlikning gumanitar o‘lchovi eng uzoq shakllangan bo‘lib, aynan shu sababli eng mustahkam hisoblanadi. 2003-yilda Termiz davlat universiteti va Karl universiteti Surxondaryo viloyatida qo‘shma arxeologik ekspeditsiyani boshlagan. Yigirma yil davomida olib borilgan ishlar natijasida bronza va temir davriga oid ilgari noma’lum bo‘lgan yodgorliklar aniqlangan. Ko‘p yillik tadqiqotlar davomida to‘plangan noyob topilmalar 2023-yil aprel oyida Toshkentda o‘tkazilgan “Zardushtdan Chingizxongacha” ko‘rgazmasida namoyish etildi.
Madaniy kun tartibi doimiy ravishda yangi loyihalar bilan boyib bormoqda. Chex musiqa jamoalari an’anaviy ravishda Samarqandda o‘tkaziladigan “Sharq taronalari” festivalida ishtirok etadi, Pragada faoliyat yurituvchi Chexiya–O‘zbekiston do‘stlik jamiyati esa ko‘p yillardan buyon xalq diplomatiyasining faol maydoni bo‘lib xizmat qilmoqda.
Ilmiy va ta’limiy hamkorlik ham faol rivojlanmoqda. O‘zbekiston Milliy universiteti, Toshkent tibbiyot akademiyasi va boshqa qator oliy ta’lim muassasalari Karl universiteti, Komenskiy universiteti, Chexiya agrar universiteti va Mendel universiteti bilan qo‘shma dasturlarni amalga oshirmoqda.
Shu bilan birga, o‘zbekistonlik yoshlarning chex ta’limiga bo‘lgan qiziqishi barqaror o‘sib bormoqda va so‘nggi 5 yil ichida Chexiyada tahsil olayotgan talabalar soni ikki barobarga oshib, qariyb 700 nafarga yetdi. Bunday o‘sishga Chexiya hukumatining yillik stipendiya dasturi ham yordam bermoqda.
Ikki davlat o‘rtasida mehnat migratsiyasi ham rivojlanmoqda. Bugungi kunda qariyb 3 ming nafar O‘zbekiston fuqarosi Chexiyada sanoat, qurilish, savdo va xizmat ko‘rsatish sohalarida faoliyat yuritmoqda. Har yili ajratiladigan 150 ta mehnat vizasi kvotasi tomonlarning ushbu jarayonga tizimli yondashuvini aks ettiradi.
Bularning barchasi o‘zaro safarlar oqimini shakllantirmoqda, u esa Toshkent–Karlovi Vari yo‘nalishi bo‘yicha haftalik to‘g‘ridan-to‘g‘ri aviaqatnov orqali qo‘llab-quvvatlanmoqda va Chexiyani qulay yo‘nalishga aylantirmoqda.
Bunday ko‘p qirrali hamkorlik tabiiy ravishda kelgusidagi ustuvor yo‘nalishlar masalasini kun tartibiga olib chiqadi.
Birinchidan, Pragada O‘zbekiston Respublikasi elchixonasining ochilishi aloqalarning tezkorligini oshirish, diplomatik ishtirokni kengaytirish va qo‘shma loyihalarni yanada samarali qo‘llab-quvvatlash imkonini beradi.
Ikkinchidan, 2025-yil yakunlariga ko‘ra savdo hajmining vaqtinchalik pasayishiga qaramay, uni tiklash salohiyati yuqori. Chexiyaning farovonlik indeksidagi yuqori o‘rni uning O‘zbekiston uchun muhim texnologik va investitsion hamkor ekanini tasdiqlaydi.
Uchinchidan, mashinasozlik, stanoksozlik va sanoat avtomatlashtirish sohalarida alohida istiqbollar mavjud. Garvard universitetining iqtisodiy murakkablik indeksiga ko‘ra, Chexiya o‘n yil davomida texnologik murakkab mahsulotlar ishlab chiqarish va eksport qilish bo‘yicha dunyoda 7-o‘rinni egallab kelmoqda, bu esa O‘zbekistonning sanoat modernizatsiyasi uchun ayniqsa muhimdir.
Umuman olganda, Chexiya O‘zbekistonning Yevropa yo‘nalishidagi hamkorlik tizimida muhim strategik bo‘g‘in sifatida o‘z o‘rnini mustahkamlab bormoqda. Chexiyaning sanoat salohiyati va O‘zbekistonning jadal rivojlanayotgan iqtisodiyotini uyg‘unlashtirish nafaqat tovar almashinuvi, balki chuqur texnologik integratsiya va uzoq muddatli yirik sanoat loyihalarini amalga oshirish uchun asos yaratadi.
Madina Qayumova, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar instituti yetakchi ilmiy xodimi
