Oʻzbekiston: WOSCU va Islom sivilizatsiyasi markazi Buyuk Britaniyadan yoʻqotilgan merosni qaytardi
Oʻzbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi, Oʻzbekiston madaniy merosini oʻrganish, saqlash va ommalashtirish boʻyicha Butunjahon jamiyati (WOSCU), YXHT, oʻgʻirlangan, yoʻqolgan va noqonuniy olib chiqilgan sanʼat asarlari, antikvar buyumlar va madaniy boyliklarni qidirish bilan shugʻullanuvchi xalqaro ixtisoslashgan Art Loss Register kompaniyasi, Metropolitan Police Service, Buyuk Britaniyaning tegishli tuzilmalari va xalqaro ekspertlarning hamkorlikdagi ishlari tufayli jahon ahamiyatiga ega noyob durdonalar Oʻzbekistonga qaytarilmoqda.
Londonda, Oʻzbekiston Respublikasi Elchixonasida buyuk davlat arbobi va sarkarda Amir Temur tavalludining 690 yilligiga bagʻishlangan “Buyuk Temuriylar tarixi va madaniy merosi” nomli xalqaro media tadbir boʻlib oʻtdi. Tadbirga yetakchi britaniyalik va xorijiy tarixchilar, sharqshunoslar, diplomatik korpus vakillari, ilmiy hamjamiyat, madaniyat sohasi vakillari va xalqaro tashkilotlar yigʻildi. Kecha davomida Amir Temur shaxsi, uning jahon tarixidagi oʻrni, Temuriylar davri yutuqlari, shuningdek, Oʻzbekistonning tarixiy merosni saqlash boʻyicha zamonaviy tashabbuslari haqida maxsus materiallar taqdim etildi. Kechaning alohida voqeasi jahon miqyosidagi taniqli britaniyalik aktyor ser Ben Kingsli ishtirokidagi “Temuriylarning oltin davri” nomli yangi mini-film premyerasi boʻldi.
WOSCU tomonidan “Oʻzbekiston madaniy merosi jahon toʻplamlarida” turkumi doirasida tayyorlangan, Firuza Melvillning “Kembrij universiteti kutubxonalaridagi Markaziy Osiyo qoʻlyozma merosi” kitobi taqdimoti ham katta qiziqish uygʻotdi. Kitob mintaqaning noyob yozma yodgorliklariga bagʻishlangan.
Tadbirning kulminatsiyasi Oʻzbekistonning madaniy boyliklarini tantanali qaytarish marosimi boʻlib, u tadbir ishtirokchilarida katta qiziqish uygʻotdi. Qaytarilgan buyumlar orasida Markaziy Osiyo tarixining turli davrlariga oid oʻnta bebaho artefakt mavjud. Topilmalarning bir qismi Kushon davri madaniyati, qadimgi Termiz, buddaviylik sanʼat anʼanalari va Soʻgʻd merosi bilan bogʻliq. Ayrim buyumlar milodiy II–VIII asrlarga oid. Qaytarilgan meros roʻyxatida qirollik shaxsiga tegishli noyob temuriylar kenotafi ham mavjud.
· Tarixiy artefaktlarning qaytarilishi bir necha oy davom etgan keng koʻlamli va mashaqqatli xalqaro ish natijasi boʻldi. Ushbu voqea ortida bir necha mamlakatlardan oʻnlab mutaxassislar, ekspertlar, yuristlar, sanʼatshunoslar va huquqni muhofaza qiluvchi organlar vakillari turdi. Qaytarish jarayoni Oʻzbekiston hududidan kelib chiqqan boʻlishi taxmin qilingan buyumlar haqida maʼlumot kelib tushganidan soʻng boshlandi. Shundan keyin xorijiy mutaxassislar — WOSCU aʼzolari, sanʼat tarixchilari va madaniy meros ekspertlari koʻmagida Islom sivilizatsiyasi markazining xalqaro ishchi guruhi tuzildi. Bugun biz ushbu muhim dasturni amalga oshirishda ishtirok etgan barchaga, avvalo YXHT, Art Loss Register, Metropolitan Police, Buyuk Britaniyaning tegishli davlat tuzilmalari, xalqaro ekspertlar, shuningdek Oʻzbekiston madaniy boyliklarini qaytarishga hissa qoʻshgan barcha hamkorlarga samimiy minnatdorlik bildiramiz, — deb taʼkidladi Oʻzbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi direktori, WOSCU boshqaruvi raisi Firdavs Abduxoliqov.
Qaytarish jarayonida WOSCU muhim rol oʻynadi. U soʻnggi yillarda Oʻzbekistonning xorijiy kolleksiyalardagi madaniy merosini qidirish, oʻrganish va qaytarish boʻyicha eng samarali xalqaro mexanizmlardan biriga aylandi.
· Buyuk Britaniya huquqni muhofaza qiluvchi organlari uchun madaniy boyliklarni ularning qonuniy egasiga qaytarishda ishtirok etish mulkning noqonuniy aylanishi va sanʼat sohasidagi jinoyatlarga qarshi xalqaro kurashning muhim qismidir. Biz bugun ushbu boyliklarni Oʻzbekiston xalqiga topshirish imkoniyatiga ega ekanimizdan faxrlanamiz. Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev madaniyat, tarixiy xotira va milliy merosni qaytarish masalalariga qanchalik katta eʼtibor qaratayotganini koʻrib turibmiz. Bularning barchasi bunday tashabbuslar uchun muhim sharoit yaratadi va turli mamlakatlarning saʼy-harakatlarini ezgu maqsad yoʻlida birlashtiradi, — dedi iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurash boʻlimi rahbari detektiv-superintendent Kerri Vud.
Mutaxassislarning baholashicha, qaytarilgan obyektlar orasida taxminan milodiy II–V asrlarga oid ganch va terrakotadan yasalgan haykaltaroshlik bosh qismlari alohida oʻrin tutadi. Bunday asarlar Kushon davri madaniy muhiti va qadimgi Termizning buddaviylik sanʼat markazlari, jumladan Qoratepa, Fayoztepa va Dalvarzintepa uchun xosdir. Qadimgi devoriy rasmlar parchalari ham kam boʻlmagan qiziqish uygʻotadi. Ularning bir qismi VII–VIII asrlardagi soʻgʻd sanʼat anʼanasi yoki janubiy Oʻzbekistonning undan ham qadimgi monumental maktablari bilan bogʻliq boʻlishi mumkin.
· Qaytarilgan buyumlar favqulodda tarixiy va ilmiy ahamiyatga ega, chunki ular zamonaviy Oʻzbekiston hududining qadimgi tarixidagi turli davrlarga mansub boʻlib, asrlar davomida Markaziy Osiyoda yuz bergan sivilizatsion jarayonlarning xilma-xilligini aks ettiradi, — dedi Oʻzbekiston Respublikasi Antropologiya instituti direktori doktor Farhod Maqsudov.
Toshkentga olib kelingach, buyumlar qoʻshimcha atributsiya, restavratsion ekspertiza va ilmiy tavsifdan oʻtkaziladi. Bu ularni xalqaro akademik muomalaga kiritish va Oʻzbekiston tarixiy xotirasining qaytarilgan qismi sifatida ilk bor keng jamoatchilikka taqdim etish imkonini beradi.
Marosim doirasida rasmiy hujjatlar tantanali ravishda imzolandi va qaytarilgan madaniy boyliklarning Oʻzbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markaziga qonuniy topshirilganini tasdiqlovchi sertifikatlar almashildi. Ushbu harakat xalqaro hamkorlik, tarixiy adolatni tiklash va bebaho relikviyalarni oʻz tarixiy Vataniga qaytarishning muhim ramziga aylandi.
— Ushbu voqea yangi bosqichning boshlanishiga aylanishi mumkin: Londondan keyin Oʻzbekistondan kelib chiqqan buyumlar mavjud boʻlgan boshqa mamlakatlarda ham shunga oʻxshash jarayonlar yuz berishi ehtimol. Bunday misollar xalqaro hamkorlik va madaniy merosga masʼuliyatli munosabat tarixiy adolatni tiklash va xalqlarga ularning bebaho boyliklarini qaytarishga qodir ekanini koʻrsatadi, — dedi Art Loss Register raisi Jeyms Redkliff.
Ushbu harakat xalqaro hamkorlik, ishonch, huquqiy masʼuliyat va tarixiy adolatni tiklashning muhim ramziga aylandi.
